Nieuwsberichten 
Kerkdiensten
Agenda
Organisatie
Stedelijk Diaconaal Werk 
Activiteiten
Kerkblad
Kerkomroep
Jeugdraad
Kerkelijk Bureau
Open Huis
Andere Websites
Download
Extra
Contact

   
Leesroosters
NBG    voorleesbijbel

naar archief

Publicatiedatum: 21 juli 2011
Auteur: ds. Jan Ridderbos

Met nieuwe ogen kijken

Matthias Grünewald, detail van het Isenheimer Altaar

Het aardige van schilderen is, dat je niet alleen met verf maar ook met woorden kunt schilderen. In een kort zinnetje schildert de evangelist Mattëus een portret van Johannes de Doper. En hij roept met zijn woorden de profeet Elia op.

Van Elia werd gezegd: ‘Het was iemand met een haren kleed en een lederen gordel om zijn lendenen gebonden’ (2 Koningen 1:8). Het is dat beeld van Elia dat Matteüs oproept wanneer hij Johannes de Doper portretteert: ‘Hij nu, Johannes, droeg een kleed van kameelhaar en een lederen gordel om zijn lendenen’ (Mattëus 3:4). Je kunt aan dat beeld, die gelijkenis wat schouderophalend voorbijgaan. Maar in de loop van het evangelie van Mattëus wordt duidelijk, hoe belangrijk die gelijkenis is. Jezus zelf zegt van Johannes, dat hij de Elia is die komen zou (Mattëus 11:14 en 17:10-13). Onze christelijke bijbel sluit met de gedachte van de wederkomst van Elia af. In het een na laatste vers van het Oude Testament staat: ‘Zie, Ik zend u de profeet Elia’ (Maleachi 4:4). Je kunt wel zeggen, het is maar een beeld dat Mattëus oproept. Maar wie de bijbel nauwkeurig leest, ontdekt haast als vanzelf hoe belangrijk dat beeld is. En zoals de evangelist Mattëus in ‘n kort zinnetje een belangrijk beeld van Johannes schildert, zo doet Johannes de Doper dat van Jezus. Zijn korte zinnetje luidt: ‘Zie het lam Gods, dat de zonde der wereld wegneemt’ (Johannes 1:29). De schilder Caravaggio wist, zoals zo vele andere schilders, hoe belangrijk dat zinnetje is. Wanneer hij portretten van de jonge Johannes de Doper schildert, beeldt hij daar vaak een ram bij af. Naast de onvolwassen Johannes een volwassen schaap, een lam dat groot gegroeid is.

Zondebok 
In de joodse eredienst legde de hogepriester ieder jaar ‘al de ongerechtigheden der Israëlieten’ op de kop van een bok, die daarna als de zondebok de woestijn werd ingejaagd. In de christelijke eredienst is het Jezus die de rol van zondebok op zich genomen heeft. Alleen willen veel mensen uit onze tijd daarvan niet meer weten. En dan worden de schilderijen van schilders als Caravaggio onverstaanbaar. Wat doet dat beest op dit schilderij? Men weet niet meer, dat die schilders in feite Jezus hebben afgebeeld. Hij is de ram, het lam Gods, dat als zondebok de zonde der wereld wegneemt. Voor de moderne kijker en bezoeker van een museum is het vaak lastig, en soms aanstoot gevend, dat Europese schilders eeuwenlang de beeldtaal van het christelijk geloof gebruikt hebben. Wil je de beeldtaal van toen begrijpen, dan moet je niet alleen een museumgids maar ook een bijbel meenemen. Het aardige van onze tijd is dat er allerlei hulpmiddelen voor de relibeet (de religieuze analfabeet) verschijnen. Kijkt u maar eens of u in de bibliotheek Jo Claes e.a.: De 300 belangrijkste scènes in de christelijke kunst of de twee delen over resp. het Oude en het Nieuwe Testament uit de Ludion Kunst- bibliotheek kunt lenen. In die en andere werken is een schat aan informatie te vinden. 

Twee beelden 
Van Johannes zelf worden twee beelden opgeroepen. Enerzijds is hij de tweede Elia; anderzijds is hij de Doper. Van Elia kennen we geen doopverhalen, dus naast de overeenkomst tussen Elia en Johannes zijn er ook verschillen. Over dat dopen van Johannes bestaan allerlei misverstanden. Wij zijn er zo aan gewend dat een mens slechts eenmaal in haar of zijn leven gedoopt wordt, dat we klakkeloos ervan uitgaan dat dit ook voor de doop van Johannes gold. Johannes stond volop in de joodse traditie. Binnen die traditie nam de reiniging een zeer belangrijke rol in: het ging daarbij tegelijk om iets hygiënisch en iets religieus. In warme landen is het verstandig om, als je daarvoor de kans hebt, je voortdurend te wassen. Dat doe je niet eenmaal. Voor de doop gold hetzelfde: keer op keer liet je je reinigen, liet je je zonden afwassen.

naar archief