Publicatiedatum: 25
augustus 2011
Auteur: ds. Jan Ridderbos
Met nieuwe ogen kijken
Johannes de Doper
(aflevering 3 en slot)
Het kwartaal van Johannes
de Doper loopt ten einde. Vanaf eind september neemt Michaël het
stokje over. En dan is de cirkel rond. Want een jaar geleden zijn
we in deze rubriek begonnen met het kwartaal van St. Michaël (op
z’n Engels: Michaelmas).
Wij hebben als protestanten het kerkelijk
jaar ongelooflijk, je zou haast zeggen onfatsoenlijk uitgekleed.
We hebben slechts enkele feestdagen overgehouden. Lekker
protestants en lekker Drents: doe maar gewoon, dan doe je al gek
genoeg.
Sommige kerken zijn wijzer. Daar wordt op of omstreeks 29 augustus
stil gestaan bij het einde van het aardse leven van Johannes de
Doper. Het begon allemaal zo feestelijk op de kerkelijke kalender:
24 juni: Sint Jansfeest, het feest van Johannes de Doper.
In Laren N.H. en op andere plaatsen wordt op die dag een processie
gehouden.
De natuur staat in volle bloei. Het is volop mogelijk om de huizen
en het kerk- gebouw met veldbloemen te versieren. Ruim twee
maanden later is het feest voorbij. Omdat Johannes de Doper
openlijk de buitenechtelijke praktijken van koning Herodes
bekritiseerde, werd hij gevangen genomen. Tijdens een feestmaal
was de koning zo onder de indruk van zijn dansende stiefdochter
Salomé, dat ze alles aan hem mocht vragen. Ze vroeg -
ingefluisterd door haar moeder - om het hoofd van Johannes op een
schaal en zo geschiedde.
Johannesschotel
In de loop der tijden is de onthoofding
van Johannes
de Doper op allerlei manieren uitgebeeld. De meest gebruikelijke
afbeelding is door middel van een schilderij. Maar er werden ook
objecten van hout, metaal of van steengoed gemaakt. Men noemde
zoiets een Johannesschotel (deftiger Johannes in disco - en dan
niet disco als dansgelegenheid maar als schotel). Googelt u maar
even op Johannesschotel en u ziet een reeks van voorbeelden. Het
ging om een bord waarop het hoofd van Johannes was gelegd. Zo’n
kunstwerk was natuurlijk niet bedoeld om de kamer te versieren,
maar voor de devotie, het toegewijde schouwen. Bekijkt u maar het
bijgaande plaatje met het nobele hoofd van Johannes, in albast
uitgehouwen. Zo’n voorwerp dient ertoe om ons te helpen om het
lijden van onze medemens te overdenken.
Catharijneconvent
Opmerkelijk is dat die
Johannesschotels niet alleen in het verleden gemaakt werden, maar
dat dit tot in onze tijd gebeurd. In 2007 kocht het
Catharijneconvent te Utrecht bij een Berlijnse galerie zo’n
hedendaagse schotel aan. Prachtige tegenstelling: het
Catharijneconvent is het ingetogen Nederlandse museum voor
christelijke kunst en cultuur. Berlijn is symbool van het
bruisende leven, dat vaak niet ingetogen of kuis is. In een
galerie in die stad werd een voluit bijbels kunstwerk te koop
geboden. Misschien is dat ook wel juist de plaats waar zo’n
kunstwerk thuis hoort.
Het kunstwerk werd gemaakt door de toon-
aangevende kunstenares Carolien Smit (1960), en is zeer
confronterend. Het trekt aan en stoot af. De uitgewerkte details,
het levensechte (als dit woord in dit verband op z’n plaats is)
en ook de uitstraling maken het tot iets bijzonders. In een
toelichting op haar werk zegt de kunstenares: “Dagelijks wordt
men geconfronteerd met terrorisme, dood en verderf. Onthoofdingen
en executies zijn
aan de orde van de dag. Ongevraagd wordt men deelgenoot gemaakt
van deze gewelddadigheden, die hoewel ver weg, toch dichtbij zijn
en ons persoonlijk raken. Het kunstwerk toont de kwetsbaarheid van
de mens en de gruwelijkheden waartoe men in staat blijkt.”
Wij, met de beelden van Noorwegen nog op ons netvlies en in ons
achterhoofd kunnen het haar nazeggen: dit beeld maakt duidelijk
wat mensen mensen aandoen.
Het is duidelijk, de Bijbel raakt uit tel
en uit beeld. En intussen hangen en staan in allerlei musea
talloze kunstwerken die zonder kennis van de bijbelse verhalen
onverstaanbaar zijn.
Het bijzondere van de Bijbel is dat daarin niet alleen de liefde
en het lieflijke, maar ook de haat aan de orde komt. En zo is een
Johannesschotel een spiegel voor ons: zie wat mensen met woorden
(!) en daden elkaar aandoen.
